Słów kilka o stwierdzeniu nieważności testamentu

W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku można podnieść zarzut nieważności testamentu. W zasadzie dotyczy to wszystkich testamentów, jednakże w praktyce sądowej najczęściej stwierdzenie nieważności testamentu dotyczy testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego i w formie pisemnej (własnoręcznego, holograficznego).

Jeśli więc poweźmiesz wiadomość o toczącym się procesie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu możesz, działając w imieniu własnym bądź będąc zastępowanym przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności testamentu, wskazując na jedną z przesłanek nieważności testamentu wymienioną w art. 945 k.c.

I tak, zgodnie z art. 945 k.c.

§  1. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;

2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;

3) pod wpływem groźby.

Uwaga!: Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku (art. 945 §  2 k.c.).

Wniosek powinien zostać poparty odpowiednimi dowodami mającymi na celu wykazanie faktu istnienia przesłanki nieważności. Takimi dowodami mogą być w szczególności dokumenty, świadkowie, opinia biegłych, zeznania stron.

W praktyce sądowej wykazanie nieważności testamentu jest niezwykle trudne, zwłaszcza gdy jest to testament notarialny. Warto więc zasięgnąć pomocy specjalisty, by proces poprowadzić w sposób rzetelny i wykorzystać wszelkie dostępne dowody, które mogą okazać się pomocne.

Najczęściej w ramach zarzutu nieważności testamentu strony podnoszą brak świadomości testatora w chwili sporządzenia testamentu. Jeśli więc spadkodawca, przykładowo, cierpiał na choroby psychiczne, choroby neurologiczne zakłócające proces podejmowania decyzji i wyrażenia woli, był w podeszłym wieku czy też był w chwili sporządzania testamentu w stanie upojenia alkoholowego, nie można wykluczy
, że w momencie czynienia rozrządzeń swoim majątkiem pozostawał „w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli”.

W razie, gdy podstawą dziedziczenia jest testament notarialny, zasadą jest, że strona domagająca się stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu może żądać przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka w osobie notariusza, przed którym dokonano czynności notarialnej sporządzenia testamentu. Należy bowiem pamięta
, że notariusz jako osoba reprezentująca zawód zaufania publicznego w ramach wstępnej rozmowy z testatorem dokonuje oceny jego zdolności psychicznych.

Kluczowe znaczenie ma jednak w tym procesie dowód z opinii biegłego powołany do oceny psychicznej zdolności spadkodawcy.

Uwaga! Istotnym jest, aby zanim akta sprawy zostaną skierowane do biegłego należy „przygotować biegłemu grunt” do dokonania właściwej oceny poprzez dostarczenie wszystkich możliwych dowodów. Dowód z opinii biegłego jest z reguły bowiem przeprowadzany na samym końcu, po zeznaniach świadków i stron.

Biegły może orzekać stan wyłączonej świadomości dla swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli, o ile u testatora (opiniowanego) stwierdzi chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub przemijające zaburzenia czynności psychicznych. Szczególnym utrudnieniem dla biegłego jest fakt, że do wydania opinii dochodzi najczęściej po śmierci testatora. Biegły w takich okolicznościach pozbawiony jest możliwości badania testatora, a cała ekspertyza (opinia) może być oparta jedynie na materiale dowodowym, sylwetce psychicznej spadkodawcy w okresie poprzedzającym, a przede wszystkim w chwili sporządzania testamentu. Do trudnych zadań należy poznanie procesów decyzyjnych testatora.

Jak wspomniałam, materiał dowodowy trafia do biegłego po zakończeniu przewodu sądowego. Nie oznacza to jednak, że biegły nie może wnioskować o uzupełnienie akt sprawy o istotne dla wydania opinii dowody. Jeśli zachodzi taka konieczność, świadkowie mogą być przesłuchiwani w obecności biegłego. Dopiero po uznaniu przez biegłego, że materiał dowodowy jest wystarczający, może przystąpić do czynności.

Ocenie biegłego poddaje się: sam testament, okoliczności jego sporządzenia, zeznanie wszystkich świadków, którzy wnoszą informacje dotyczące testatora, okoliczności spisania testamentu oraz materiał medyczny.

Dokumentacja medyczna dla biegłego lekarza stanowi bardzo istotny materiał dowodowy. Wszystko to, co zawiera historia choroby, dynamika zmian w stanie zdrowia, może mieć wpływ na treść opinii. Biegły wykorzystuje wszystko to, czego dowiedział się z dokumentów. Do tych dokumentów można zaliczyć karty informacyjne, raporty pielęgniarek, wyniki badań i konsultacji, czasami wynik sekcji zwłok, cały czas mając na względzie czas, w jakim sporządzono testament i wszelkie okoliczności mające wpływ na proces decyzyjny.

Uwaga! Zadbaj o to, by pozyskać wszelką dokumentację medyczną zmarłego ze szpitali, przychodni i innych jednostek, w której się leczył, by biegły dysponował możliwie jak najszerszym materiałem dowodowym.

Uwaga! Jeżeli biegły powołany przez sąd nie jest w stanie stwierdzi
, czy spadkodawca spisując ostatnią wolę był trzeźwy czy pijany, wówczas dokument będzie ważny (uchwała SN z 22.05.2013 r., III CZP 22/13). Analogicznie, jeśli biegły nie potrafi przesądzi
, że zmarły pozostawał w stanie całkowitej niepoczytalności z racji zaburzeń psychicznych czy innych zakłóceń funkcji mózgu, sąd nie jest władny uznać testament za nieważny.

W orzecznictwie dominującym jest pogląd, że aby uznać testament za nieważny wymagana jest opinia biegłego w sposób jednoznaczny przesądzająca o tejże nieważności. Z mojego doświadczenia wynika, że jeśli biegły nie jest pewny i przyjmuje, że jest prawdopodobne, że spadkobierca działał w stanie niepoczytalności, to sąd nie rozstrzygnie o jego nieważności. Zgodnie bowiem z postanowieniem SN z dnia 21.04.2004 r., II CK 523/02, stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może bowiem być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. Sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą wskazaną w art. 945 § 1 pkt 1 k.c., rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie.

O ile strony nie składają dalszych wniosków dowodowych, w tym w zakresie powołania kolejnych biegłych czy przeprowadzenia dowodu z opinii uzupełniającej, Sąd rozstrzyga kwestię nieważności testamentu, stwierdzając nabycie spadku na podstawie testamentu (wówczas zarzut nieważności nie zostaje przez Sąd uwzględniony) bądź na podstawie ustawy (wówczas testament notarialny zostaje uznany na nieważny i Sąd rozstrzyga o dziedziczeniu na podstawie przepisów k.c.). Jeśli rozstrzygnięcie Sądu nie jest dla Ciebie satysfakcjonujące, przysługuje Ci prawo złożenia apelacji.

Na zakończenie, warto przywołać orzeczenie SN w kwestii stwierdzenia nieważności testamentu (postanowienie SN z dnia 14 grudnia 2011 r. (I CSK 115/11):
1. Przy sporządzaniu testamentu brak świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli może wynikać z jakichkolwiek powodów, nawet jeżeli testator nie znajduje się w stanie nieprzytomności lub zakłócenia czynności psychicznych.
2. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, jak i stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli. Musi wynikać ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Źródłem tej wady oświadczenia woli są szczególne właściwości psychiki lub procesu myślowego, znajdujące się „wewnątrz” osoby składającej oświadczenie woli.
3. Sugestie osób trzecich nie wyłączają swobody powzięcia decyzji, gdyż w przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli dotknięte byłoby omawianą wadą, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie.
4. Opinia instytutu, w rozumieniu art. 290 § 1 k.p.c., musi być podjęta zespołowo, po wspólnym przeprowadzeniu badania i powinna wyrażać stanowisko nie poszczególnych pracowników instytutu, lecz instytutu jako takiego. Opinia instytutu powinna być podpisana przez osobę uprawnioną do reprezentowania instytutu na zewnątrz i odpowiedzialność za nią ponoszą nie osoby, które ją sporządziły, lecz instytut jako osoba prawna.
5. Dowód z opinii instytutu naukowego lub naukowo – badawczego nie jest odrębnym środkiem dowodowym, lecz odmianą dowodu z opinii biegłych. Jego przeprowadzenie jest celowe jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia skomplikowanych badań laboratoryjnych lub doświadczalnych, gdy konieczne jest wykorzystanie najnowszych wyników badań naukowych, a także wówczas, gdy nie można w inny sposób usunąć istotnych sprzeczności w wydanych w sprawie opiniach biegłych.

TEZA

Nieważny jest testament sporządzony przez spadkodawcę, który z powodu wieku i chorób osłabiających jego aktywność i siłę woli, nie jest w stanie przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób trzecich, pod których opieką pozostaje (art. 945 § 1 pkt 1 KC).

Posted in Blog.